Menkul Kıymet Nedir? Türleri ve Yatırımcı için Önemi

Menkul Kıymet Nedir?

Menkul kıymet, sermaye piyasası mevzuatı kapsamında belirli mali veya ortaklık haklarını temsil eden sermaye piyasası araçlarını ifade eder. Paylar ve pay benzeri kıymetler ile borçlanma araçları menkul kıymetlerin temel grupları arasında yer alır.

Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) açıklamalarında menkul kıymetler; paylar, pay benzeri diğer kıymetler ve bunlara ilişkin depo sertifikaları ile borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ve bunlara ilişkin depo sertifikaları kapsamında ele alınır.

Menkul kıymetin yatırımcıya sağladığı hak, aracın türüne göre değişiklik gösterir. Yatırımcı bir şirketin payını satın aldığında ortaklık hakkı kazanırken, tahvil satın alan yatırımcı ihraççıya belirli koşullarla borç veren taraf konumunda olur. Dolayısıyla tüm menkul kıymetlerin çalışma mekanizması, getiri kaynağı ve risk düzeyi aynı değildir.

Sermaye piyasası aracı daha geniş bir kavramdır. Sermaye piyasası mevzuatında sermaye piyasası araçları; menkul kıymetlerin yanı sıra türev araçları ve Kurul tarafından bu kapsamda değerlendirilen diğer araçları da içerebilir. Bu ilişki basitleştirilmiş biçimde şöyle düşünülebilir:

●        Sermaye piyasası araçları

●        Menkul kıymetler

●        Türev araçlar

●        Kurul tarafından sermaye piyasası aracı olarak belirlenen diğer araçlar

Dolayısıyla her menkul kıymet bir sermaye piyasası aracı olmakla birlikte her sermaye piyasası aracını menkul kıymet olarak nitelendirmek doğru değildir.

Örneğin bir şirket payı menkul kıymet niteliği taşırken vadeli işlem sözleşmesi bir türev araçtır ve daha geniş sermaye piyasası araçları kategorisinde değerlendirilir.

Menkul kıymetler türüne bağlı olarak farklı özelliklere sahip olsa da yatırım açısından bazı ortak noktalar bulunur. İlk olarak menkul kıymet belirli bir mali veya ortaklık hakkını temsil eder. Pay yatırımında şirket sermayesine katılım söz konusu olurken borçlanma araçlarında ihraççı ile yatırımcı arasında alacak-borç ilişkisi oluşur.

İkinci olarak menkul kıymetlerin değeri zaman içerisinde değişebilir. Borsada işlem gören bir payın piyasa fiyatı arz ve talebe göre sürekli hareket edebilir. Sabit getirili bir borçlanma aracının piyasa değeri ise faiz oranlarından ve ihraççıya ilişkin risk algısından etkilenebilir.

Üçüncü olarak menkul kıymetlerin tamamı aynı likiditeye sahip değildir. Bazı araçlar organize piyasalarda yoğun biçimde işlem görürken bazı menkul kıymetlerde alım veya satım yapmak daha güç olabilir. Bu nedenle menkul kıymetin yalnızca potansiyel getirisi değil; sahiplik hakkı, vadesi, likiditesi ve taşıdığı riskler de yatırım öncesinde değerlendirilmelidir.

Menkul Kıymet Türleri

Menkul kıymetler, yatırımcıya verdikleri hakların niteliğine ve ihraç şekillerine göre farklı yapılara sahip olabilir. Paylar yatırımcıya ortaklık hakkı verirken tahvil ve finansman bonosu gibi borçlanma araçları yatırımcıya belirli şartlar altında alacak hakkı verir. Menkul kıymetleştirilmiş varlıklara dayalı borçlanma araçları da farklı hukuki ve ekonomik yapılara sahiptir.

Yatırımcı açısından bu ayrım önemlidir. Çünkü menkul kıymet türleri, yatırımın hangi kaynaktan potansiyel getiri  elde edeceğini ve hangi risklere maruz kalabileceğini belirler.

Paylar

Pay, anonim ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymettir. Günlük kullanımda hisse senedi olarak ifade edilen araç, sermaye piyasası mevzuatındaki karşılığıyla paydır. Bir şirketin payını satın alan yatırımcı sahip olduğu pay oranında şirkete ortak olur.

Pay sahibinin sahip olabileceği haklar arasında şirket kârından pay alma, tasfiye bakiyesine katılma ve ilgili koşullar altında genel kurula katılma gibi mali ve yönetsel haklar bulunabilir. Payın yatırımcı açısından potansiyel getiri kaynaklarından biri piyasa fiyatındaki değer artışıdır.

Şirket tarafından kâr dağıtımına karar verilmesi durumunda temettü de başka bir getiri kaynağı oluşturabilir. Ancak payın fiyatı düşebilir ve yatırımcı sermaye kaybıyla karşılaşabilir.

Borçlanma Araçları

Borçlanma araçları, ihraççının yatırımcılardan fon elde etmek amacıyla borçlu sıfatıyla ihraç ettiği sermaye piyasası araçlarıdır. Bu grupta yatırımcı şirkete ortak olmaz. Bunun yerine ihraççıya borç veren taraf konumundadır. Tahvil ve finansman bonosu gibi araçlar bu yapı içerisinde değerlendirilebilir.

Borçlanma aracının getirisi ve riski aşağıdakilere bağlı olarak değişebilir:

• Vadesine
• İhraççının ödeme gücüne
• Faiz oranlarına
• İhraç koşullarına
• Piyasa faizlerindeki değişime
  
  

Varlığa veya İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler

Sermaye piyasalarında belirli varlık veya alacak havuzlarına dayalı olarak ihraç edilen menkul kıymetler de bulunabilir.

Varlığa dayalı ve ipoteğe dayalı menkul kıymetler bu yapının örnekleri arasındadır. Bu ürünlerde menkul kıymetin ödeme yapısı belirli varlık veya alacaklardan elde edilen nakit akışlarıyla ilişkilendirilebilir.

Bu tür ürünler klasik pay yatırımından farklı bir yapıya sahip olduğu için dayanak varlıkların niteliği ve ürüne özgü risklerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Pay, Tahvil ve Bono

Pay, tahvil ve bono yatırım dünyasında en sık karşılaşılan araçlar arasında yer alsa da yatırımcıya sundukları ekonomik haklar önemli ölçüde farklıdır. Temel ayrım, yatırımcının ihraççıyla kurduğu ilişkide ortaya çıkar. Pay satın alan yatırımcı ortak, tahvil veya bono satın alan yatırımcı ise genel anlamda alacaklı konumundadır.

Pay senedi yatırımında yatırımcı şirket sermayesinin belirli bir bölümüne karşılık gelen paya sahip olur. Şirket büyüdüğünde ve yatırımcıların şirkete ilişkin beklentileri olumlu yönde değiştiğinde pay fiyatı yükselebilir. Ancak finansal performansın bozulması, ekonomik koşullar veya piyasa beklentilerindeki değişiklikler fiyatın düşmesine de yol açabilir.

Yatırımcı açısından pay yatırımı belirli bir vade sonunda anaparanın geri ödeneceği bir borç ilişkisine dayanmaz. Yatırımcının paydan çıkmak istemesi durumunda payını ilgili piyasa koşullarında satması gerekir. Borsa İstanbul'daki pay işlemlerine erişimi mümkün kılan pay piyasası, halka açık şirketlerin paylarının yanı sıra ilgili pazarlarda işlem gören farklı sermaye piyasası araçlarını da kapsar.

Tahvil Nedir?

Tahvil, ihraççının belirli koşullar kapsamında borçlanmak amacıyla ihraç ettiği bir borçlanma aracıdır. Tahvil satın alan yatırımcı, ihraççıya ortak olmaz. İhraççıya belirli bir süre için fon verir ve tahvilin koşullarına göre faiz veya benzeri getiri elde edebilir.

Tahvillerde vade önemli bir unsurdur. Yatırımcı vade sonunda ihraç koşullarına göre anapara ödemesini bekler. Ancak bu durum tahvilin risksiz olduğu anlamına gelmez. İhraççının yükümlülüklerini yerine getirememesi kredi riskine, piyasa faizlerinin değişmesi ise tahvilin piyasa fiyatında dalgalanmaya neden olabilir.

Bono Nedir?

Finansman bonosu da tahvil gibi bir borçlanma aracıdır. Tahvil ile finansman bonosu arasındaki temel farklılıklardan biri vadedir. İhraççının niteliğine ve ürün yapısına göre finansman bonosu veya Hazine bonosu gibi farklı borçlanma araçlarıyla karşılaşılabilir.

Yatırımcı bono satın aldığında da şirkete veya devlete ortak olmaz; ihraççıya borç veren taraf konumuna gelir. Yatırım Finansman'ın faize dayalı ürünler kapsamında farklı vade ve özelliklere sahip sabit getirili yatırım alternatifleri değerlendirilebilir.

Pay yatırımında yatırımcının getirisi büyük ölçüde şirket değerindeki değişime ve varsa temettü ödemelerine bağlıdır. Tahvilde ise ihraç koşullarında tanımlanan faiz ve geri ödeme yapısı ön plana çıkar.

Başlıca farklar şöyle özetlenebilir:

Özellik	Pay	Tahvil
Yatırımcının konumu	Ortak	Alacaklı
Vade	Belirli bir vadesi bulunmaz	Belirli vadesi bulunur
Getiri	Fiyat değişimi ve varsa temettü	İhraç koşullarına bağlı faiz/getiri
Fiyat riski	Bulunur	Bulunur
İhraççı riski	Şirket performansıyla yakından ilişkilidir	İhraççının ödeme gücü önem taşır
Yönetime katılma	Payın niteliğine göre mümkün olabilir	Bulunmaz

Bu farklar araçlardan birinin diğerinden her koşulda daha iyi olduğu anlamına gelmez. Tercih, yatırımcının hedeflerine, yatırım vadesine ve risk profiline göre değişebilir.

Yatırım Fonu Katılma Payları

Yatırım fonları, yatırımcılardan toplanan birikimlerin belirli bir strateji çerçevesinde yönetilen portföylerde değerlendirilmesini mümkün kılar. Yatırımcı fona katıldığında portföy içerisindeki her varlığı doğrudan kendi adına satın almak yerine yatırım fonu katılma payına sahip olur.

Katılma payı, yatırımcının fona katılımını temsil eden ve fon portföyüne ortak olmasını amaçlayan bir sermaye piyasası aracıdır. Katılma payı sahipliği fon portföyü üzerinde ekonomik hak verse de anonim şirket payında olduğu gibi şirket yönetimine katılma hakkı vermez.

Fonun toplam değeri portföyündeki varlıkların değeri ve fonun diğer varlık ve yükümlülükleri doğrultusunda hesaplanır. Katılma payının değeri de fonun yapısına ve ilgili mevzuata göre bu toplam değer üzerinden belirlenir.

Yatırımcı açısından fon katılma payındaki değer değişimi, fon portföyündeki yatırımların performansıyla ilişkilidir. Örneğin ağırlıklı olarak paylara yatırım yapan bir fonun değeri piyasa hareketlerinden etkilenebilir.

Borçlanma araçlarına yatırım yapan bir fonda faiz oranları ve ihraççı riskleri daha fazla önem kazanabilir. Dolayısıyla “yatırım fonu” ifadesi tek başına fonun düşük veya yüksek riskli olduğunu göstermez. Farklı risk ve yatırım stratejilerine sahip yatırım fonları, yatırımcının tek bir fon aracılığıyla farklı varlık gruplarına erişmesine imkan tanır.

Menkul Kıymet Nasıl Alınır?

Menkul kıymetlerin satın alınma şekli yatırım aracına göre değişebilir. Borsada işlem gören şirket payları ile yatırım fonu katılma paylarının veya borçlanma araçlarının işlem süreçleri aynı değildir. Sermaye piyasalarında işlem yapmak isteyen bireysel yatırımcıların genel olarak yetkili bir yatırım kuruluşunda yatırım hesabına sahip olması gerekir. 

Yatırım Finansman'ın Bireysel Ürün ve Hizmetler çatısı altında farklı risk, vade ve yatırım amaçlarına yönelik sermaye piyasası ürünlerine erişebilirsiniz. Menkul kıymet almak için yapmanız gerekenler şöyledir:

1. Yatırım Hesabı Açılır

İlk aşama işlem yapılacak sermaye piyasası aracına erişimi olan yetkili yatırım kuruluşunda hesap açılmasıdır. Hesap açılışı sırasında sunulacak hizmetlerin niteliğine bağlı olarak yatırımcıya gerekli sözleşmeler, risk bildirimleri ve bilgilendirmeler yapılır.

2. Yatırım Aracı Belirlenir

Yatırım hesabı açıldıktan sonra hangi sermaye piyasası aracına yatırım yapılacağı belirlenebilir. Bu aşamada yalnızca geçmiş getiriye bakmak yerine yatırım aracının yapısı, vadesi, fiyat riski, ihraççı riski, likiditesi, işlem maliyetleri, yatırımcının finansal hedefleri birlikte değerlendirilmelidir.

3. Emir veya Alım Talimatı Verilir

Borsada işlem gören paylarda yatırımcı, yatırım kuruluşu üzerinden alış emri iletir. İşlemin tamamlanması, iletilen emrin piyasa kuralları çerçevesinde uygun bir satış emriyle eşleşmesine bağlıdır.

Yatırım fonlarında ise fonun işlem esaslarına göre katılma payı alım talimatı verilebilir. Fon bazında emir saati, değerleme zamanı ve işlemin gerçekleşeceği gün farklılaşabileceğinden fonun izahname ve yatırımcı bilgi formundaki esasların kontrol edilmesi önemlidir.

Borçlanma araçlarında da işlem yöntemi ve piyasa yapısı ürüne göre farklılık gösterebilir.

4. Yatırım Portföyde İzlenir

Menkul kıymetin satın alınması yatırım sürecinin tamamlandığı anlamına gelmez. Yatırımcı ihraççıya ilişkin gelişmeleri, finansal sonuçları, faiz ve ekonomik koşulları, ürünün piyasa değerini, kendi yatırım hedeflerindeki değişiklikleri düzenli olarak takip edebilir. Ancak kısa vadeli her fiyat değişikliğinin ardından yatırım kararının değiştirilmesi de önceden oluşturulan yatırım planından uzaklaşmaya yol açabilir.

Saklama ve MKK

Geçmişte menkul kıymet kavramı yatırımcının elinde tuttuğu basılı hisse senetleri veya tahvil belgeleriyle daha kolay ilişkilendirilebiliyordu. Günümüz Türkiye sermaye piyasalarında ise önemli bir dönüşüm yaşanmış ve birçok sermaye piyasası aracı kaydi sisteme geçirilmiştir.

Kaydileştirme sayesinde yatırımcı haklarının mutlaka fiziksel bir kıymetli evrakın elde tutulması yoluyla temsil edilmesi gerekmez. Hak sahipliği elektronik kayıtlar üzerinden izlenebilir.

Türkiye'de bu sistemin merkezindeki kurumlardan biri Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK)'dir. SPK'ya göre kaydileştirilen sermaye piyasası araçları MKK nezdinde hak sahibi bazında kaydi olarak saklanır. Yatırımcı hesapları Merkezi Kayıt Sistemi'nde yatırım kuruluşları tarafından açılır ve her yatırımcı için ayrı bir sicil numarası oluşturulur.

Kaydi menkul kıymet, fiziki bir senet basılarak yatırımcının elinde saklanması yerine sahiplik ve hak bilgilerinin elektronik kayıt sistemi üzerinden izlendiği menkul kıymet olarak açıklanabilir. Kaydi sistemde esas olan fiziksel belgenin kimde bulunduğu değil, sistem kayıtlarında hak sahibinin kim olduğudur.

Böylece sermaye piyasası altyapısının daha etkin çalışmasına ve yatırımcı haklarının elektronik ortamda izlenmesine katkıda bulunulur. Türkiye'de pay senetlerinin kaydileştirilmesine ilişkin süreç 2000'li yıllarda hayata geçirilmiş ve borsada işlem gören şirket paylarında fiziki senet esaslı sistemden kaydi yapıya geçilmiştir.

MKK yalnızca Borsa İstanbul’da işlem gören şirket paylarının kayıtlarını tutmaz. Kuruluşun merkezi saklama hizmetleri kapsamında çeşitli sermaye piyasası araçları kaydi olarak izlenebilir.

MKK'nın güncel kurumsal bilgilerinde kaydı tutulan kıymetler arasında pay senetleriyle birlikte yatırım fonları ve farklı sermaye piyasası araçları da yer alır. Bu nedenle “MKK yalnızca hisse senetlerini saklayan kurumdur.” şeklindeki tanım eksik kalır.

Yatırımcı bir aracı kurum üzerinden işlem yapsa da kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin hak sahipliği kayıtları MKK sistemi içerisinde hak sahibi bazında izlenir. SPK, yatırımcı hesaplarının Merkezi Kayıt Sistemi'nde yatırım kuruluşları tarafından açıldığını ve kaydileştirilen araçların MKK nezdinde hak sahibi bazında kaydi olarak saklandığını belirtir.

Dolayısıyla yatırımcının işlem yaptığı yatırım kuruluşu ile merkezi kaydi saklama altyapısının görevleri birbirinden ayrıdır. Bu sistem yatırımcının sahip olduğu sermaye piyasası araçlarının yalnızca yatırım kuruluşunun kendi iç kayıtlarında tutulduğu şeklinde düşünülmemelidir.

Menkul kıymetler, yatırımcıların birikimlerini farklı risk ve getiri yapısına sahip finansal araçlarda değerlendirmesine imkan verir.

Ancak menkul kıymetlerin yatırımcı açısından önemi yalnızca potansiyel kazançla açıklanamaz. Bu araçlar aynı zamanda yatırımcıların farklı şirketlere, sektörlere ve borçlanma araçlarına sermaye aktarabilmesine olanak tanıyan finansal sistemin temel unsurlarıdır.

Farklı Yatırım Amaçlarına Uygun Araçlar Bulunabilir

Yatırımcıların finansal hedefleri aynı değildir. Bir yatırımcı şirketlerin uzun vadeli büyümesine ortak olmayı hedeflerken başka bir yatırımcı belirli vadeli borçlanma araçlarını tercih edebilir.

Başka bir yatırımcı ise profesyonel olarak yönetilen yatırım fonları aracılığıyla farklı varlık sınıflarına erişmek isteyebilir. Bu çeşitlilik, yatırımcıların kendi hedefleri ve risk profilleri doğrultusunda farklı araçları değerlendirebilmesine imkân verir.

Portföy Çeşitlendirmesine Katkı Sağlayabilir

Farklı menkul kıymetlerin aynı portföy içerisinde kullanılması yatırımın yalnızca tek bir şirkete veya tek bir risk faktörüne yoğunlaşmasını azaltmaya yardımcı olabilir. Örneğin paylar ve borçlanma araçları farklı piyasa koşullarından farklı ölçülerde etkilenebilir.

Çeşitlendirme kayıp ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz. Genel ekonomik koşullar, faiz oranları veya piyasa riskleri aynı anda birden fazla varlık grubunu etkileyebilir.

Sermaye Piyasalarının İşleyişine Katkı Sağlar

Menkul kıymetler yatırımcı ile finansmana ihtiyaç duyan taraflar arasında sermaye aktarımının araçlarından biridir. Şirketlerin pay ihracı yoluyla sermaye edinmesi veya borçlanma aracı ihraç ederek finansman yaratması, sermaye piyasalarının reel ekonomiyle ilişkisinin önemli örneklerindendir.

Bu açıdan menkul kıymetler yalnızca yatırımcının portföyünde bulunan finansal varlıklar değil, sermayenin ekonomik sistem içerisinde yönlendirilmesine yardımcı olan araçlardır.

Menkul Kıymetler Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Menkul kıymet ne demek?

Menkul kıymet; paylar, pay benzeri kıymetler ve borçlanma araçları gibi belirli mali veya ortaklık haklarını temsil eden sermaye piyasası araçlarını ifade eder. Menkul kıymetin yatırımcıya verdiği hak ve potansiyel getiri, aracın türüne göre değişir. Menkul kıymet kavramı, türev araçları da kapsayan daha geniş "Sermaye piyasası araçları" kavramıyla aynı anlama gelmez.

Hisse menkul kıymet mi?

Evet. Günlük kullanımda hisse veya hisse senedi olarak ifade edilen paylar menkul kıymetler kapsamındadır. Pay satın alan yatırımcı ilgili anonim ortaklığın sermayesinde pay sahibi olur. Bu yapı tahvil veya bono gibi borçlanma araçlarından farklıdır; borçlanma araçlarında yatırımcı ortak değil, alacaklı konumundadır.

Menkul kıymet nasıl saklanır?

Türkiye sermaye piyasalarında kaydileştirilen sermaye piyasası araçları, fiziksel bir belge olarak yatırımcının elinde tutulmak yerine elektronik ortamda izlenir. SPK'ya göre bu araçlar Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde hak sahibi bazında kaydi olarak saklanmaktadır. Yatırımcı hesapları ise Merkezi Kayıt Sistemi içerisinde yatırım kuruluşları tarafından açılır.

MKK nedir?

MKK, Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş.'dir. Türkiye sermaye piyasalarının merkezi saklama ve veri depolama kuruluşu olarak faaliyet gösterir; çeşitli sermaye piyasası araçlarının kaydi olarak izlenmesine yönelik altyapıyı kurar. Yatırımcılar MKK'nın e-YATIRIMCI hizmeti üzerinden kendi adlarına açılan yatırım hesaplarına ilişkin kayıtları da takip edebilir.

Kaydi menkul kıymet nedir?

Kaydi menkul kıymet, fiziki bir senet olarak yatırımcının elinde bulundurulmak yerine sahiplik ve hak bilgilerinin elektronik ortamda kayıt altında tutulduğu menkul kıymettir. Türkiye'de kaydileştirilen sermaye piyasası araçları, MKK nezdinde hak sahibi bazında kayden izlenir. Kaydi sistem sayesinde sermaye piyasası araçlarındaki sahiplik haklarının takibi için fiziksel senedin yatırımcı tarafından muhafaza edilmesi gerekmez.