Borsa İstanbul (BIST) Nedir Yapısı ve İşleyişi

Borsa İstanbul (BIST) Nedir?

Borsa İstanbul, Türkiye'de sermaye piyasası araçlarının ve çeşitli finansal ürünlerin belirli kurallar çerçevesinde alınıp satılmasına imkan veren organize borsadır. BIST ise “Borsa İstanbul” ifadesinin yaygın olarak kullanılan kısaltmasıdır.

Borsa İstanbul'un temel işlevlerinden biri alıcı ve satıcıların emirlerinin şeffaf, düzenli ve organize bir piyasa ortamında buluşmasıdır. Ancak yatırımcılar emirlerini doğrudan Borsa İstanbul'a göndermez. İşlemler, ilgili faaliyet için yetkilendirilmiş yatırım kuruluşları aracılığıyla gerçekleştirilir. Borsa İstanbul aynı zamanda şirketlerin finansmana, yatırımcıların ise farklı finansal araçlara erişebilmesine imkan veren finansal piyasa altyapılarından biridir.

Günlük kullanımda "BIST" kavramı, Borsa İstanbul ve BIST 100 endeksi ile sıklıkla karıştırılır. Oysa Borsa İstanbul bir borsa işletmecisi ve piyasa altyapısı iken; BIST 100, bu yapı bünyesinde hesaplanan gösterge pay endekslerinden yalnızca biridir.

Borsa İstanbul'un işlevini yalnızca pay alım satımı üzerinden değerlendirmemek gerekir. Borsa, sermaye piyasalarının düzenli şekilde işlemesine yönelik bir piyasa altyapısı oluşturur. Bu yapı içerisinde:

●        Sermaye piyasası araçlarının alım ve satımı için organize ortam oluşturulur.

●        Alıcı ve satıcı emirlerinin belirlenen kurallar doğrultusunda karşılaşması hedeflenir.

●        Farklı yatırım araçlarının fiyatlarının piyasa koşulları içerisinde oluşmasına imkan tanınır.

●        Şirketlerin halka arz gibi yöntemlerle sermaye piyasalarından finansman elde etmesinin altyapısı oluşturulur.

●        Yatırımcıların farklı finansal ürünlere erişimi desteklenir.

●        Piyasa ve endeks verileri üretilir.

Borsada oluşan fiyatlar sabit değildir. Arz ve talebin yanında şirketlere özgü gelişmeler, ekonomik koşullar ve yatırımcı beklentileri fiyatların zaman içerisinde değişmesine neden olabilir.

BIST'in Tarihçesi

Türkiye'de organize menkul kıymet piyasalarının geçmişi Borsa İstanbul isminden çok daha eskiye uzanır. Osmanlı döneminde Galata bankerlerinin faaliyetleri ve 19. yüzyılda oluşturulan Dersaadet Tahvilat Borsası, Türkiye'deki borsacılık tarihinin erken dönemleri arasında yer alır.

Modern sermaye piyasalarının gelişiminde ise 1980'li yıllar önemli bir dönüm noktasıdır. Sermaye Piyasası Kanunu'nun yürürlüğe girmesi ve Sermaye Piyasası Kurulunun kurulmasının ardından İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) oluşturuldu. İMKB'de ilk işlemler 1986 yılında başladı.

Bugün kullanılan Borsa İstanbul yapısı ise 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu sonrasında şekillendi. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsasının faaliyetlerinin aynı çatı altında toplanmasıyla Borsa İstanbul oluşturuldu ve 2013 yılında faaliyete geçti.

Bu dönüşümle farklı piyasa ve ürünler tek bir borsa çatısı altında faaliyet göstermeye başladı. Bugün Borsa İstanbul hem yerli hem yabancı yatırımcıların Türkiye sermaye piyasalarına erişiminde merkezi bir konuma sahiptir.

BIST Pazarları ve Bölümleri

Borsa İstanbul'un yapısını anlamada “piyasa” ve “pazar” kavramlarını birbirinden ayırmak önemlidir. Borsa İstanbul bünyesinde farklı finansal araçların işlem gördüğü çeşitli piyasalar bulunur. Bu piyasaların kendi içerisinde de ürünlere ve işlem özelliklerine göre farklı pazarlar oluşturulabilir. Borsa İstanbul'un temel piyasaları arasında Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası ile Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası yer alır.

Pay Piyasası

Pay Piyasası, payların ve belirli diğer sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü piyasadır. Günlük kullanımda “borsada hisse almak” denildiğinde genellikle bu piyasada gerçekleştirilen işlemler kastedilir.

Pay Piyasası kendi içerisinde farklı pazarlara ayrılır. Şirketlerin hangi pazarda işlem göreceği belirlenirken piyasa değeri, fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri ve fiili dolaşım oranı gibi çeşitli kriterlerden yararlanılır.

Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı ile Girişim Sermayesi Pazarı Pay Piyasası içerisindeki farklı yapılar arasında yer alır.

Borçlanma Araçları Piyasası

Borçlanma Araçları Piyasası, borçlanma araçlarına ilişkin işlemlerin gerçekleştirildiği piyasa yapısıdır. Tahvil ve bono gibi ürünlerde yatırımcı bir şirkete ortak olmak yerine ihraççıya belirli koşullar doğrultusunda fonlar verir. Bu nedenle borçlanma araçlarının getiri ve risk yapısı pay yatırımlarından farklıdır. Faiz oranlarında meydana gelen değişimler, ihraççının kredi riski, vade ve piyasa koşulları bu ürünlerin fiyatlarını etkileyebilir.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasadır. Bu ürünlerin değeri pay, pay endeksi, döviz, kıymetli maden veya başka bir dayanak varlığa bağlı olabilir.

VİOP'ta işlem gören ürünler yatırım ve riskten korunma gibi farklı amaçlarla kullanılabilir. Türev ürünlerde kaldıraç mekanizmasının bulunabilmesi nedeniyle yatırımcı, yatırdığı teminat tutarının üzerinde bir pozisyon büyüklüğüne maruz kalabilir. Ancak kaldıraç potansiyel getiriyi artırabileceği gibi kayıpların da büyümesine yol açabilir. Bu nedenle türev ürünlerin işleyişinin ve risklerinin işlem öncesinde anlaşılması önemlidir.

Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası

Borsa İstanbul bünyesinde altın başta olmak üzere kıymetli madenlere ilişkin organize piyasa işlemleri de gerçekleştirilir. Bu yapı, Borsa İstanbul'un faaliyetlerinin yalnızca pay senetleriyle sınırlı olmadığını gösteren önemli örneklerden biridir. Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında farklı işlem ve üyelik yapıları bulunur. Böylece kıymetli madenlerin organize piyasa ortamında işlem görmesine yönelik altyapı oluşur.

BIST'te Hangi Ürünler İşlem Görür?

Borsa İstanbul bünyesinde işlem gören finansal ürünler ilgili piyasaya göre farklılaşır. Pay senetleri en bilinen ürün grubu olsa da BIST çok daha geniş bir finansal ürün yelpazesine sahiptir. BIST’te işlem gören başlıca ürünler arasında aşağıdakiler sayılabilir:

●        Halka açık şirketlerin payları

●        Borsa yatırım fonları

●        Yeni pay alma hakları

●        Varant ve sertifikalar

●        Devlet iç borçlanma senetleri

●        Özel sektör borçlanma araçları

●        Kira sertifikaları

●        Vadeli işlem sözleşmeleri

●        Opsiyon sözleşmeleri

●        Kıymetli madenler

Her ürünün getiri mekanizması ve risk yapısı birbirinden farklıdır. Örneğin şirket payında yatırımcı ortaklık hakkı elde ederken tahvil yatırımında ihraççıya borç veren taraf konumundadır. Vadeli işlem sözleşmelerinde ise dayanak varlığa ilişkin gelecekteki fiyat hareketleri üzerinden pozisyon alınabilir. Bu nedenle BIST'te işlem yapmak isteyen yatırımcının öncelikle yatırım yapacağı ürünün nasıl çalıştığını anlaması gerekir.

Paylar

Paylar, anonim ortaklığın sermayesindeki ortaklık hakkını temsil eder. Halka açık şirketlerin Borsa İstanbul'da işlem gören paylarının fiyatları piyasa koşullarında arz ve talebe göre oluşur. Pay fiyatları şirketin finansal sonuçları, faaliyet gösterdiği sektör, ekonomik koşullar ve yatırımcı beklentileri gibi çok sayıda faktörden etkilenebilir.

Yatırımcılar şirketleri ve piyasadaki gelişmeleri değerlendirirken fiyat verilerinin yanında araştırma ve analizlerden de yararlanabilir. Pay piyasası analizleri, şirket ve piyasa dinamiklerinin takip edilmesinde kullanılabilecek araştırma kaynakları arasında yer alır.

Borsa Yatırım Fonları

Borsa yatırım fonları (BYF), katılma payları Borsa İstanbul'da işlem görebilen yatırım fonlarıdır. BYF’ler, belirli bir endeksi veya dayanak varlığı takip etmeyi amaçlayan farklı yatırım stratejilerine sahip olabilir. Bu ürünler yatırımcıların tek bir işlemle belirli bir varlık grubuna veya yatırım temasına erişmesine yardımcı olabilir. Ancak BYF'lerin değeri de dayanak alınan varlıkların veya endekslerin performansına bağlı olarak değişebilir.

Varantlar ve Sertifikalar

Varant ve sertifikalar, belirli bir dayanak varlığın fiyatı veya değeriyle ilişkili olarak değer değişimi gösterebilen yapılandırılmış sermaye piyasası araçlarıdır. Bu ürünlerin fiyatlaması pay senetlerine kıyasla daha karmaşık olabilir. Dayanak varlığın fiyatının yanı sıra vadeye kalan süre, volatilite ve diğer değişkenler ürünün değerini etkileyebilir. Özellikle kaldıraç etkisi nedeniyle bu ürünlerde yüksek kayıp riski bulunabileceğinden yatırımcının ürünün yapısını ayrıntılı biçimde öğrenmesi önem taşır.

Borçlanma Araçları ve Türev Ürünler

Borsa İstanbul bünyesinde tahvil, bono ve kira sertifikası gibi borçlanma araçlarının yanı sıra vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri de işlem görür. Bu çeşitlilik BIST'in yalnızca şirket paylarının alınıp satıldığı bir pazar olmadığını, farklı yatırım ve risk yönetimi ihtiyaçlarına yönelik ürünlerin bulunduğu kapsamlı bir piyasa yapısına sahip olduğunu gösterir.

Endeksler

Borsa endeksleri, belirli kriterlere göre seçilmiş finansal araçların fiyat veya getiri performansını toplu biçimde ölçmeye yarayan göstergelerdir. Yatırımcılar endeksleri piyasanın genel yönünü, belirli sektörlerin performansını veya belirli bir pay grubundaki değişimi takip etmek amacıyla kullanabilir.

Borsa İstanbul; payların performansını ölçen BIST Pay Endekslerinin yanında borçlanma araçları, kira sertifikaları, altın ve farklı yatırım araçlarına yönelik çeşitli endeksler de hesaplar. Pay piyasasında en fazla takip edilen göstergeler arasında BIST 100 ve BIST 30 bulunur.

BIST 100

BIST 100, Borsa İstanbul tarafından belirlenen kriterler doğrultusunda seçilen 100 payın performansını ölçen gösterge endekslerinden biridir. BIST 100'ün kodu XU100'dür. Finans haberlerinde "Borsa bugün yükseldi" veya "Borsa günü düşüşle tamamladı" şeklinde kullanılan ifadelerde çoğu zaman BIST 100 endeksindeki değişim kastedilir.

Ancak BIST 100'ün yükselmesi endekste bulunan bütün payların aynı gün yükseldiği anlamına gelmez. Endeks, bileşenlerinin performansını belirlenen hesaplama yöntemi ve ağırlıklar doğrultusunda toplu olarak yansıtır. Bu nedenle endeksin performansı ile tek bir şirketin payındaki fiyat hareketi birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

BIST 30

BIST 30, Borsa İstanbul'da belirlenen kriterler doğrultusunda seçilen 30 payın performansını takip eden gösterge endekstir. Endeksin kodu XU030'dur. BIST 30 içerisinde yer alan paylar aynı zamanda BIST 100 kapsamındadır. Dolayısıyla BIST 30, BIST 100'e göre daha dar kapsamlı bir gösterge niteliğindedir.

BIST 30, özellikle büyük ve likit şirketlerin yer aldığı pay grubunun performansının takip edilmesinde kullanılan önemli göstergelerden biridir. BIST 30 endeksi, Borsa İstanbul'da işlem gören bazı finansal ürünlerde dayanak varlık olarak da kullanılabilir.

Endeksin değeri, endeksi oluşturan payların fiyatlarındaki değişimlerden etkilenir. Bu nedenle şirketlerin performansını etkileyebilecek gelişmeler aynı zamanda BIST endekslerinin hareketlerinde rol oynayabilir. Endeksler üzerinde aşağıdaki gibi birçok değişken etkili olabilir:

• Şirketlerin finansal sonuçları,
• Faiz oranları,
• Enflasyon,
• Para ve maliye politikaları,
• Ekonomik büyüme beklentileri,
• Döviz kurları,
• Küresel piyasa hareketleri,
• Yabancı yatırımcıların alım ve satım işlemleri,
• Siyasi ve jeopolitik gelişmeler,
• Yatırımcı beklentileri
  
  

Örneğin "Enflasyon nedir?" sorusunun yatırım piyasaları açısından önemi, fiyatlar genel düzeyindeki artışın şirket maliyetlerinden tüketici talebine, faiz beklentilerinden yatırımcıların getiri beklentilerine kadar birçok değişkeni etkileyebilmesinden kaynaklanır.

Bununla birlikte BIST 100'deki günlük bir hareketi yalnızca enflasyon veya faiz gibi tek bir değişkenle açıklamak her zaman mümkün değildir. Finansal piyasalarda fiyatlar aynı anda çok sayıda bilgi ve beklentiden etkilenebilir.

BIST'te İşlem Nasıl Yapılır?

BIST'te işlemler, sermaye piyasası faaliyetleri için yetkilendirilmiş yatırım kuruluşları üzerinden gerçekleştirilir. Dolayısıyla bireysel yatırımcıların doğrudan BIST'e emir göndererek işlem yapması mümkün değildir. Bu nedenle BIST'te pay alıp satmak isteyen yatırımcının ilk adımı yetkili bir yatırım kuruluşunda yatırım hesabı açmaktır.

Yatırım Hesabı Açılması

Hesap açılışı sırasında yatırım hizmetlerinin niteliğine göre gerekli sözleşme ve bilgilendirme süreçleri tamamlanır. Ardından hesaba yatırım için kullanılacak tutar aktarılabilir. Yatırım hesabı, sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlemlerin gerçekleştirilmesini ve yatırımcının portföyünün takip edilmesini mümkün hale getirir.

Yatırım Finansman üzerinden sermaye piyasalarında işlem yapmak isteyen yatırımcılar Dijital Hesap Aç adımından yatırım hesabı başvurusunda bulunabilir. Yatırım hesabı aktif hale geldikten sonra yatırımcı işlem yapmak istediği sermaye piyasası aracını seçerek alış veya satış emri oluşturabilir.

Pay Piyasası'nda emirlerin eşleşmesinde temel olarak fiyat ve zaman önceliği esas alınır. Alış tarafında daha yüksek fiyatlı, satış tarafında daha düşük fiyatlı emirler fiyat önceliğine sahiptir. Aynı fiyat seviyesindeki emirlerde ise sisteme daha önce girilen emir öncelikli olur.

Bir emrin sisteme gönderilmesi işlemin mutlaka gerçekleşeceği anlamına gelmez. İşlemin gerçekleşmesi, iletilen emrin piyasadaki uygun bir karşı emirle eşleşmesine bağlıdır. Dijital işlem platformları yatırımcıların piyasa verilerini takip etmesine, portföylerini görüntülemesine ve emirlerini elektronik ortamda iletmesine imkan tanır.

Yatırım Finansman'ın YFTRADE platformu üzerinden yatırımcılar Borsa İstanbul piyasalarını takip edebilir ve yetkileri kapsamındaki yatırım işlemlerini dijital ortamda yönetebilir. İşlem platformunda bulunan özelliklerden bağımsız olarak yatırımcının emir türlerini ve yatırım yaptığı ürünün risklerini anlaması önemlidir. Yanlış fiyat veya miktarla verilen bir emir, yatırım stratejisinden bağımsız bir sonuç doğurabilir.

Borsa İstanbul'da işlem yapmak yalnızca hangi payın yükseleceğini tahmin etmeye çalışmak olarak değerlendirilmemelidir. Yatırım kararının şirket, piyasa ve yatırımcının kendi finansal koşulları açısından ele alınması gerekir.

Ayrıca geçmişte yüksek getiri sağlayan bir payın veya endeksin gelecekte aynı performansı göstereceği garanti değildir. Yatırım kararlarının sosyal medya söylentileri veya kaynağı belirsiz bilgiler yerine güvenilir veri ve analizlere dayandırılması önem taşır.

Borsa İstanbul Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

BIST ne demek?

BIST, Borsa İstanbul'un yaygın kullanılan kısaltmasıdır. Borsa İstanbul; paylar, borçlanma araçları, türev ürünler ve kıymetli madenler gibi farklı finansal araçların organize piyasalarda işlem görmesine yönelik altyapı oluşturur. BIST ifadesi zaman zaman BIST 100 endeksi yerine kullanılsa da Borsa İstanbul ve BIST 100 aynı kavram değildir.

Borsa İstanbul kimin?

Borsa İstanbul, anonim şirket statüsünde faaliyet gösterir ve farklı pay sahiplerinden oluşan bir ortaklık yapısına sahiptir. Güncel ortaklık yapısında Türkiye Varlık Fonu çoğunluk payına sahiptir. Ortaklık oranları zaman içerisinde değişebileceğinden güncel bilgiler Borsa İstanbul tarafından yayımlanan kurumsal bilgiler üzerinden takip edilmelidir.

BIST kaçta açılır?

Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda tam iş günlerinde açılış seansı 09.40'ta başlar. Sürekli işlem bölümü 10.00-18.00 saatleri arasında gerçekleştirilir. Kapanış seansı ve kapanış fiyatından işlemlerle birlikte seans süreci 18.10'da tamamlanır.

BIST pazarları nelerdir?

Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı ile Girişim Sermayesi Pazarı gibi farklı pazarlar bulunur. Şirketlerin hangi pazarda işlem göreceği Borsa İstanbul tarafından belirlenen kriterlere göre değerlendirilir.

BIST'te nasıl işlem yapılır?

Borsa İstanbul piyasalarında işlem gerçekleştirebilmenin ilk adımı, yetkili bir yatırım kuruluşunda yatırım hesabı oluşturmaktır. Hesaba yatırım için kullanılacak tutar aktarıldıktan sonra yatırımcı işlem platformu üzerinden seçtiği sermaye piyasası aracı için alış veya satış emri iletebilir. Emir uygun karşı emirle eşleştiğinde işlem gerçekleşir.